Tuesday, February 24, 2015

अघळपघळ गप्पा

नव्या रूतूची चाहूल वातावरणातूनच मिळते. थंडीच्या दिवसात सकाळचे साडेपाच म्हणजे साखरझोपेचीच वेळ. त्यावेळी अंगावरचं जाड पांघरून बाजूला करून अंथरूण  सोडणा-याला खरतरं शौर्यपदकच द्यायला पाहिजे, पण आता बघाव तर बाहेरच्या गडदपणात थोडीशी पांढूरकी छटा मिसळलेली असते. थंडीतल गुडीगुप्प वातावरण आता नसत. वेगवेगळ्या आवाजात पक्षीजन  जनांना उठवत असतात. ( खर तर पिल भुकेने चीवचीवाट  करत असतात आणि आया करवादत असतात, " थांबा रे जरा. बाबा येईलच आता किडे घेऊन. पण आपली मनुष्यजात. सर्वश्रेष्ठ प्राणीमात्र. तेव्हा सर्व चराचर आपल्यासाठीच. हा आपला समज असल्याने पक्षीपण आपल्यालाच उठवायला गाणं गाताहेत असा आपला समज) असो. पण मस्त वाटत ना असं जाग व्हायला? तर हा आताचा वातावरणातला बदल सुखद असतो. म्हणजे झोपताना पंखा १ वर आणि पहाटे  अंगावर पातळ दुलई ( रजई  नव्हे)
उन्हं चढायला लागली तरी अजून सनकोट आणि  मोज्यांची  चलती सुरु झालेली नाही, पण दुपारच्यावेळी मात्र उसाचा ताजा रसस गल्लोगल्ली फिरायला लागलाय. आमच्या लहानपणी गु-हाळाशिवाय रस मिळायचा नाही . त्यामुळे त्याची अपूर्वाई होती. आणि कोल्हापूरचे गु-हाळवाले मामा " हं  एवडयान काय हुतंय. येवडा तांब्या संपवल्याबिगर उटायच नाही पावन " असा प्रेमळ आग्रह करायचे आणि पावन पण अनमान न करता ती रसाची चरवी फस्त करून गरम गरम सायीचा गुळ दाताखाली दाबायचे.
शिमगा झाला की ऊन पेटायला लागत. शिमगा. होली नव्हे.शिमग्याला होळी पेटवायची. होळीसाठी लाकडं गव-या चोरून आणायची परंपरा ( ? ) होती. नाहीतर दारोदार फिरून मागायची अमक्या तमक्या देवाच्या नावान ५ शेणी असं दारात जाऊन ओरडायच मग घरची गृहिणी पुढच संकट ओळखून गव-या आणून द्यायची. कारण न दिल्यास घरधन्याच्या नावान बोंब मारली जायची आणि रात्रीची पळवापळवी ती वेगळीच. कोल्हापुरी भाषेत गव-या म्हणजे शेणी. एकदम योग्य नाव. शेणापासून  गोल गोल भाकरीसारख्या आकाराच्या करतात आणि उन्हात वाळवतात त्या शेण्या  त्या विकायला यायच्या तेव्हा त्याचं माप असं असायचं. २० शेण्याचा १फड आणि भाव ५ फडाचा असायचा. म्हणजे रुपयाला ५ फड (  १०० शेणी ) आणि वर ५ शेणी. कारण मापटयावर चिपट  म्हणजे मापभर धान्य घेतल तर त्यावर मुठभर धान्य तसच दिल जायचं. १ शेर दुध घेतलं की वाटीभर वर घालायचा गवळी. शाळेचा परीक्षेचा अभ्यास उन्हामुळे आलेल्या झापडीतूनच व्हायचा आंणी मग उन्हाळ्याची सुट्टी.    मग घर ही   जागां फक्त जेवायचं आणि झोपायचं ठिकाण बनायचं.आयांच्या भाषेत गिळायच आणि पासल पडायचं ठिकाण. सकाळ मुलांच्या गोटया  विटीदांडू  सुरपारंब्या यात जायचा. मुली जिबली ठिक्करपाणी ... सहा चौकोन आखून फरशीच्या तुकड्याने खेळायच्या किंवा दोरीच्या उडया. पण दुपारी मात्र कोणा एकीकडे जमायचं. जिची आई प्रचंड कनवाळू असायची तिच्याकडे.मग पत्ते, गजगे बिट्ट्या काचाकवड्या यांचे डाव रंगायचे. गजगे म्हणजे सागरगोटे विकायला कोंगटीणी  यायच्या ओरडत, " काय बिब सुया कंगव गजग घ्येता का बाईईईईईई मग भाकरी देऊन तिच्याकडून गजगे घ्यायचे. गोल गुळगुळीत निळसर झाक असलेले राखाडी  गजगे .किती फुकट होती ना आमची खेळणी! हातात घालायच्या काचेच्या बांगड्या फुटल्या की ते तुकडे काचाकवड्या खेळायला घ्यायचे. त्याचा पट म्हणजे बसायचा लाकडी पाट  उलटा करून त्यावर खडूने आखायचा. त्याचे फासे म्हणजे चिंचेचे  चिंचोके. ते मधोमध फोडले की झालं. पांढरी बाजू वर की  ४ आणि काळी बाजू वर कि  ८.पण त्याबरोबर राखणीच पण काम असायचं. पापडाच, धान्याच वाळवण अंगणात गच्चीत असायचं. पापडाच्या लाट्या तेलात बुडवून खायला मिळणार या आशेने हे खेळ आम्ही आडोशाला बसून खेळत असू आम्ही वयाच्या ८ -१० वर्षापर्यत . मग या खेळांची जागा पुस्तकांनी घेतली आणि हे खेळ आम्हालाही बालिश वाटू लागले.  

Friday, February 6, 2015

बदलातली गम्मत

          बसल्याबसल्या भूतकाळात रमण्याचच वय असल्यामुळे केव्हाही काहीही आठवत राहत. म्हणजे  कधी एकदम शाळा आठवते तर कधी एकदम सासरी महिलामंडळाची बसवलेली नाटकच आठवतात. कशाचा कशाशी संबंध नसतो. पण वेळ बरा जातो. तसही आपण टी.व्ही वरच्या सिरीयल्स बघतोच ना, त्यांचा तरी........जाऊ दे विषयांतर नको. मला सांगायची गम्मत आहे ती वेगळीच. काल मल्हार ग्राउंडवर खेळताना जरासा घसरला. थोडस खरचटलं. पण आल्या आल्या कुरुक्षेत्रावर लढून अंगभर जखमा घेऊन राहुटीत परतलेल्या योध्यागत दारातूनच त्याने पुकारलं." कुकुली मी खेळताना पडलो. " आमच्या ५ वर्षांच्या सहवासाने मीही खूप गोष्टी शिकलेली असल्याने स्वरात भरपूर काळजी आणून प्रेमाने त्याला विचारलं, " कुठे कुठे बघू" कदाचित माझ्या चष्म्याचा नंबर बदलला असावा त्यामुळे मला खूप बारकाईने बघितल्यावर एक पुसटशी लालसर रेघ त्याच्या पोटरीवर दिसली.ताबडतोब डेटोल लावून धुवून कार्टुनवाल ब्यांडेड लावून द्यायला त्याच्या आईला सांगून मी माझा जीव वाचवला. कारण मागे एकदा " अरे, पडल्याशिवाय तू वाढणार कसा? " असा प्रश्न विचारायचा वेडेपणा मी केल्यामुळे पुढे दोन तास घरात धुमशान चाललेलं होतं. अर्थात आम्हीही याच्या एवढे लहान असताना आईकडून असे लाड करून घेतले होतेच की . पण खर सांगायचं तर आमचे बरेचेसे " पराक्रम "आम्ही बाहेरच्या बाहेरच निस्तरत असू . म्हणजे खेळताना ब-यापैकी लागलं तर रस्त्याच्या कडेला टनटनीचा पाला उगवलेला असायचा. रस्ता मातीचा असल्याने जवळपास दगडानाही तोटा नसायचा त्यातलाच एक सपाटसा दगड शोधायचा दुसरा लहान दगड घ्यायचा. दोन्ही दगड फु फु करून " स्वच्छ " करायचे आणि दगडावर टणट णीचा पाला कुटून त्याचा रस जखमेवर पिळला की  पुढचा डाव खेळायला आम्ही मोकळे . या पाल्याला आम्ही दगडीपाला  म्हणत असू आणि त्याला लागणारी पिवळी लहान फुलं " म्हातारे म्हातारे पैसा देतेस का मुंडकं उडवू " असं विचारून टीचकीने फूल तोडत असू. जिच फूल लांब जाईल ती जिंकली.(" मुले ही  देवाघरची फुले " असं  कोणी   बर म्हणून ठेवलय? ) असो. आणि फारच रक्त भळभळा  यायला लागलं तर आई हळदीची पूड जखमेवर दाबायची आणि जुनेर फाडून त्याची पट्टी बांधायची. लग्नानंतर विळीवर भाजी चिरताना  बोट कापल तेव्हा नव-याने विचारलं, titanus कधी घेतल होत आणि माझ नकारार्थी उत्तर ऐकून विचित्र चेहरा करून दवाखान्यात नेल होत. ते माझ पाहिलं इंजेक्शन .
             किती बदललय ना सारं!  मल्हारची घरभर पसरलेली खेळणी बघून आमचे खेळायचे प्रकार आठवून हसू येतं . आता मल्हार डायनोसोरबरोबर खेळतो तसा त्याचा भातुकालीचाही खेळ आहे आणि एक बिट्टू नावाचा बाहुलाही. पण आमच्या लहानपणी आम्ही फक्त भातुकलीनेच  खेळायचो. शिवाय मैदानावर पकडापकडी साखळी, दगड का माती असे बिनसाधानाचेच  खेळ असायचे. पण इतर काही खेळायची साधनं असतात आणि ती आपल्यालाही मिळू शकतील ही कल्पनाच नसल्याने आयुष्य मजेत चाललं होत. म्हणजे अगदी पावसाळ्यात  दिवे ( वीज ) गेले तरी हातांचे वेगवेगळे आकार करून त्याच्या सावल्या कंदिलाच्या प्रकाशात भिंतीवर पाहण्यातही मजा यायची किंवा अंधा-या खोलीतून भैय्याने डोळ्याच्या पापण्या उलट्या करून लाल पांढरे डोळे  दाखवत दात विचकले की बोबडीही वळायची.
           शाळेत जायचं चालत. कॉलेजामध्ये जायचं चालत. सिनेमा नाटकाला जायचं चालत. आता ज्यां दोन पट्ट्य़ाच्या चपला ( स्लीपर ) आपण घरात घालतो त्या त्यावेळी अगदी इन थिंग होती. पावसाळ्यात त्यामुळे घसरायला व्हायचं आणि कपड्यावर मागून चिखलाच स्प्रे पेंटिंग  व्हायचं तरीही त्या चपला पायात असणं म्हणजे लई भारी. कारण कितीकांना कॉलेजात जाईपर्यंत पायात घालायला चपलाही नसत. आणि ही गोष्ट अगदी सधन कुटुंबातही असे. कारण " पोरासोरांना" चपला काय करायच्यात हा त्यामागचा विचार होता.
          काल बदलतोच. आतापर्यंत कुठे लक्षात आला हा बदल. कारण आतापर्यंत आम्हीही त्या प्रवाहाचा एक भागच होतो ना. पण आता पोहता पोहता पाठीवर झोपून वरच नील आकाश न्याहाळाव आणि त्याचवेळी पाठीखालच्या लाटांनी पाठीला गुदगुल्या करत जोजवाव तस काहीस हे वय झालेलं असत. त्यामुळे आजूबाजूचे बदल पाहताना आपल्यातलाही बदल न्याहाळावा आणि इतके वेगवेगळे म्हणजे अगदी शेणाने सारवलेल्या जमिनीपासून संगमरवरी फ्लोअरपर्यंतचे  ( त्याला जमीन म्हणणं म्हणजे  2 dm ना !)  आणि दोन पायांच्या बग्गीपासून आकाशात उडणा-या उडनखटोल्याच सुख अनुभवायला मिळाल्याबद्दल त्या परमेश्वराचे  आभार मानावे हेच खर आणि बरही !
                    

Sunday, February 1, 2015

मुक्काम तामसतीर्थ

खर  तर मला आता यशोधन बाळ  नावाच्या माणसाबद्दल लिहिलच पाहिजे . गेले दोन दिवस या ना त्या प्रसंगात त्याची आठवण येतेय. हे म्हणजे फारच झालं. फक्त दोन दिवसांची त्यांची माझी ओळख. त्यातही सहवास म्हटला तर फार तर सगळा मिळून चार सहा तासांचा. आणि तरीही हा माणूस आठवावा म्हणजे जरा अतीच होतंय. पण काही माणसं असतातच अशी. थोड्या सहवासानेही लक्षात राहणारी
म्हणजे त्याचं असं झालं ,२६ जानेवारी २०१५ हा दिवस नेमका सोमवारी आला. म्हणजे दुग्धशर्करा योग किंवा हल्लीच्या भाषेत म्हणावं तर सोनेपे सुहागां. घरात जर सोमवार ते शुक्रवार दिवसाचे १८ ,-१८ तास राबणारी मुलं असतील आणि त्यांचं मुल जर शाळेत झेंडावंदनाला गेलंच पाहिजे या वयापर्यंत पोचल नसेल तर ते या संधीचा फायदा घेणारच.त्यामुळे आपण सर्वांनी कोकणात जावं  असं मुलांनी ठरवलं आणि आम्ही ८जणं ,अर्रर्रर्र मुख्य माणूस मोजायचं राहिलच, मल्हारसह ( वय वर्ष ५ ) ताम्हिणीमार्गे लाडघरच्या दिशेने कूच करते झालो.
    कोकणाची एक रानभूल आहे. तिथली झाडी , तिथली माती , आणि तिथला सहस्त्रबाहू उभारून मंद्र स्वरात बोलावणारा समुद्र. नारळी पोफळीच हिरवगार गारुड हळूहळू रक्तात पसरायला लागत. मन अगदी आतून आतून शांत शांत व्हायला लागत आणि फेसाळत्या लाटांनी किना-यावर धडका मारणारा समुद्र दिसला की जीवाचा जिवलग सखा भेटल्यागत एक झपूर्झा सुरु होते मनात. प्रथम फक्त पावलं भिजवायची आहेत असं मनाशी ठरवून किना-या किना-याने दबकत चालायला सुरवात करावी तर लाटांच्या लडिवाळपणाने आपल्या पायाखालची वाळू कधी सरकते ते कळतच नाही. फक्त पावलं भिजवणा-या लाटा आपल्या मस्तकावर कधी तुषार उडवायला लागतात तेही उमजत नाही. मग सारा आसमंत विरून जातो. एकापाठोपाठ येणा-या लाटा , क्षितीजापर्यंत पसरलेलं पाणी,आणिक्षितिजापल्याड जाणारं क्षणोक्षणी रंग बदलणारं आणि त्याचं रंगात पाण्यालाही रंगवून टाकणारं सूर्यबिंब. हे सगळं सर्वांगाने आपल्यात साठवून ठेवणारे आपण एक बिंदू. त्या एकतानतेत ऐकू येणारी समुद्राची गाज.
    हे सगळं अनुभवायला आम्ही तामसतीर्थाला ( लाडघर ) पोचलो तेव्हा दुपारचे २ वाजले होते. बंगल्याचे  फाटक  उघडून उभे होते बंगल्याचे मालक यशोधन बाळ . शिडशिडीत अंगकाठी, ६ फुटावर उंची प्रथमदर्शनी डोळ्यात भरली. बंगल्याचं नाव होतं " गाज ". आल्या क्षणापासून गृहस्थाने आमचा ताबाच घेतला. तरुतलीच खुर्च्या मांडलेल्या असल्याने क्षणभर विसावा घेऊ असं ठरवणारे आम्ही बराच वेळ तिथेच रेंगाळलो. खोलीतून फ्रेश होऊन खाली आलो तर वाफाळत जेवण आमची वाट बघत होतं. आणि मग होतो तितके दिवस हाच अनुभव आला. रसना आणि क्षुधा तृप्त करणारं साधच पण रुचकर जेवण. ज्याला आपलेपणाचा वास होता. पहिल्या दिवशी आल्या आल्या यशोधन बाळाच बोलणं  ऐकून " अरे देवा , किती बोलतो हां माणूस" असं वाटलं खरं, पण शेवटच्या दिवसापर्यंत त्यांचं बोलणं " किती छान बोलतात हे " इथवर कधी येऊन पोचलं  ते कळलंच  नाही. ओळख नसताना माणसं वेगळी भासतात आणि नंतर ती सहवासाने उलगडायला लागली की  वेगळीच वाटतात. माझी सासू म्हणायची " पंक्तीत जेवल्याशिवाय आणि संगतीक रवल्याशिवाय माणसा कळणत नाय ! " यशोधन बाळांच बोलणं, मधूनच स्वत:बद्दल माहिती देणं आल्या आल्या  व्यावसायिकतेचा भाग  वाटला पण जसा जसा सहवास (तुटपुंजा का असेना.) मिळू लागला,तस तसं या माणसाचं " निखळपण " लक्षात यायला लागल. मुळात हा त्यांचा व्यवसाय नाही. मुलं मार्गी लागल्यानंतर आपल्याला आलेली पोकळी भरून काढण्यासाठी अर्पिता बाळांनी शोधलेला हा त्यांचा छंद आहे. आलेल्या अतिथीला खाऊ घालून तृप्त करणं . हे मानसिक समाधान त्यांना लाभावं म्हणून  यशोधन आपल्या सिनेमाच्या शुटीगमधून  वेळ काढून त्यांच्या मदतीला येतात. मग तिथे व्यावसायिकतेला वाव कुठून असणार ?  त्यामुळे  मग आमच्या संध्याकाळच्या   मैफिलीत आपणहून सामील होऊनचित्रपट व्यवसायातले किंवा पत्रकारीतेतले असो , किस्से साभिनय सांगताना त्यांच्या चेह-यावर एक आपुलकीचा भाव असायचा. आणि हे सगळं दुस-याच्या खासागीपाणावर (space ) अतिक्रमण होऊ न देता .त्याचं आपुलकीने त्यांनी सकाळी गरम पाण्याच्या बादल्या जिना चढून खोलीत स्वत: आणून दिल्यां. नाहीतर साधारणपणे अशा ठिकाणी " कामाची बाई आल्यानंतर  चहा आणि आंघोळीच पाणी मिळेल " असं कोरड उत्तर मिळण्याचाच अनुभव आपल्याला असतो. पण इथे म्हणजे घरच्या कार्याला नातेवाईक आलेत आणि त्यांची सरबराई चाललीय हाच भाव. त्यामुळे याशोधनानी स्वत: मासे करून आम्हाला खाऊ घातले आणि खाल्ल्यानंतर कळलं की  ते स्वत: मासे खात नाहीत. आणि याना साथ मिळाली आहे तीही समानधर्मा आहे. अर्पिता बाळानीही आमचे म्हणजे अगदी लाडच केले. एकही पदार्थ परत पानात repeat झाला नाही. घरगुती जेवण , प्रेमाने केलेलं . तेही सर्दीने डोकं जड झालेलं असताना आणि कमरेत उसण  भरलेली असताना.आजच्या व्यावहारिक जगात कदाचित याला वेडेपणा म्हणत असतील, कदाचित कशाला, निश्चितपणे. पण या वेडेपणामुळेच तिथे उतरणारे लोक त्यांचे कुटुंबीय बनतात . अर्पिता बाळाच्या शब्दात " extended family "