जगरहाटीचा पहिला धडा

साठ वर्षांपूर्वी मूल पाच वर्षांचं झालं की, त्याला कुठल्यातरी शाळेत अडकवून टाकण्याचा विचार घरात सुरु व्हायचा. शाळा शक्यतो घराच्याजवळ असावी हा एकच निकष लावला जायचा किंवा जवळपास रहाणारी बरीचशी मुलं त्या शाळेत जाणारी असावीत अशी माफक अपेक्षा ठेवली जायची. अर्थात त्यामागे, कळपातलं मेंढरु आपोआप योग्य ठिकाणी पोचतं, हा अनुभव कामी यायचा.
काळ बदलत रहाण्याचं आपलं काम करत रहातॊ. साठ वर्षांपूर्वीचं मूल वाढतं, संसारात पडतं, आणि आपल्यासारख्याच क्रमाने करायच्या गोष्टी आपल्या मुलांबाबतही करत रहातं.तीसपस्तीस वर्षं उलटलेली असतात. परत कालचक्राने तोच फेरा घेतलेला असतो. पण आता गोष्टी खूपच बदलेल्या असतात. साठ वर्षांपूर्वीचं मूल आता आजी झालेलं असतं आणि तीस वर्षांपूर्वीचं मूल बाबा. आजी खुषीत. नातवाच्या बाललीलात दंग. वर्षांना काय त्याचं ? ती आपली पुढे पुढे सरतच असतात.बघता बघता नातू चक्क दोन वर्षांचा होतो आणि घरात वेगवेगळ्या शाळांच्या नावांची चर्चा सुरु होते. हे काय नवं आक्रित ? आजीला वाटतं. अजून चांगली अडीच वर्षं आहेत. आता तर सहा वर्षं पूर्ण झाल्याखेरीज शाळेत घेत नाहीत. आतापासूनच काय हा गोंधळ? असा मनात आलेला विचार मनातच ठेवून आजी नातवाला गोगलगाय दाखवण्यात, पानांवरचे कोवळ्या उन्हात चमकणारे दवबिंदू दाखवण्यात दंग असते.नातूही बापडा त्याला दिसणा-या नानो, एस्टेलो, आल्टो, औडी अशा गाड्या आजीला दाखवण्यात दंग असतो. डम्पर, ट्रक यातला फरक समजावून देत असतो." अग, कुकुली, पोकलेन आणि क्लेन(क्रेन) वेगली अशते" असं दटावत असतो.मजेत दिवस चाललेले असतात. आई आणि बाबा मात्र वेगवेगळ्या शाळांची माहिती मित्रांकडून, शाळेच्या माहितीपत्रकातून, इंटरनेटवरून मिळवण्यात दंग असतात.
आणि अखेर एक दिवस असा उजाडतो की त्या दिवशीच्या आई बाबाच्या आनंदाची तुलना फक्त " आर्किमेडिज"च्या "युरेका"शीच होऊ शकेल. बहुगुणी, आखुडशिंगी, अशी घराच्या जवळची एक शाळा सापडते. आई बाबा त्या शाळेत जाऊन पैसेही भरुन आलेले असतात. किती ते विचारायचं नाही. कारण आकडा ऐकून आकडी यायची वेळ येते हे आजीला आणि आबांना वारंवार माहीत झालेलं असतच. तरीही ’ पडिले वळण इंद्रिया’ असं असल्यामुळे ती लेकाला विचारतेच आणि लेकाला कळवळून म्हणतेच, " अरे, काय रे हे ? या हिशेबाने म्हटलं तर तुमचं शिक्षण फुकटच म्हणायला पाहिजे की रे.’ लेकही नेहमीच्याच धीरगंभीरपणानं सांगतो, " आई, ही तर सुरवात आहे." नातूही खुष असतो. कारण तोही नवा ’युलिफोर्म’, खाऊचा डबा, नवं दप्तर या सगळ्या गडबडीत असतो.आजी मात्र काय बाई तरी एकेक फ्याडं’ असं मनाशीच पुटपुटत असते.मनातल्या मनात एवढसं पोर, कसं राहील शाळेत म्हणत उदास होत असते.
दिवाळी संपते. शाळेचा पहिला दिवस. युनिफोर्ममध्ये पिल्लू अगदी साजरं दिसत असतं. नवे बूट, पाठीवर दप्तर, हातात पाण्याची लालचुटुक बाटली ’ मी शालेत चालले " असं अख्ख्या गल्लीला सांगत पिल्लू स्कूटरवर बसून निघतं आणि आजीच्या डोळ्यासमोर मात्र पिल्लाच्या बाबाने त्याच्या शाळेच्या पहिल्या दिवशी शाळेत जायचं नाही म्हणून घातलेला धिंगाणा उभा राहतो. पाचदहा मिनिटात स्वारी परत येणार आणि " कुकुली गाड्या बघायला चल" म्हणत हाताला धरुन नेणार या विश्वासाने आजी पटकन आंघोळ उरकून घ्यायच्यामागे लागते. तासाभराने पिल्लू येतं ते नाचतच. कारण शाळेच्या बागेत भरपूर गाड्या खेळायला ठेवलेल्या असतात, घोडा, हत्ती वगैरे प्राण्यांचं तोंड असलेल्या. त्यामुळे तर नातवाची चंगळच झालेली असते.शाळा म्हणजे गाड्या असं समीकरण झाल्यामुळे पुढचे आठ दिवस सकाळी आठ वाजल्यापासूनच " शालेत जाऊ या" असा धोषा लावून नातू सगळ्यांना भंडावून सोडत असतो.
आठ दिवसांची रंगीत तालीम पुरेशी झालीसं वाटून शाळेच्या " आत" जाण्याचा कार्यक्रम नवव्या दिवशी ठेवलेला असतो. एकेक पिल्लू आत जाताना आकांत सुरु करतं आणि नातवाचं आणि त्याला सोबत म्हणून बसलेल्या आजीचंही धैर्य खचायला लागतं. नातू आरडाओरडा करुन आपला निषेध व्यक्त करु शकत असतो पण आजी मात्र तटस्थपणाचा मुखवटा सांभाळता सांभाळता जेरीला आलेली असते. अर्धा तासच ’आत’ बसायचं असतं, पण त्या वेळानंतर ’बाहेर ’ आलेल्या सगळ्या पिल्लांची अवस्था ’ गाई पाण्यावर काय म्हणुनि गेल्या’ अशी झालेली असते. आजीच्या गाई तर पाण्यावर जाऊन परत येऊन आता त्या पाण्याची वाफ व्हायला लागलेली असते. नातवाला छातीशी कवटाळून घरी आल्यानंतार आजीने घोषणा करुन टाकते, " मी त्याला पोचवायला मुळीच जायची नाही. काही बिघडत नाही आणखी वर्षाने शाळेत गेला तरी."म्हणजे आता आजी आणि नातू दोघंही एका बाजूला आणि इतर घर दुस-या बाजूला.मग दुस-या दिवसापासून आई कंबर कसते आणि घरातली सकाळच मुळी " शालेत नाही जायच्यं’ या भूपाळीने आणि " बघ, आज तुला डब्यात गंमत देणार आहे, आज तुला शाळेतून आल्यावर चाकलेट देणार आहे" अशा ख्यालापासून सुरु होऊन अखेर " सगळे हसतील, तुला हम्मा आणून देऊ या. तू हम्माबरोबर जा. रस्त्यावर हम्मा शेण टाकते ते गोळा करावं लागेल" अशा ध्रुपद धमाराने याचा शेवट होई. नातवाची यालाही संमती असते. फक्त तो " हम्माला डायपर घालू या का? म्हनजे तिची शी लश्त्यावल पडनार नाही" असा मौलिक सल्ला देऊन आईच्या रागातली हवा काढून टाकतो. पण अखेर " बरं , तू आत जाऊ नको. बागेत खेळ. " असं करता करता " नीलाक्षी टीचर असल्या तर आत जा" इथपर्यंत मानसिक तयारी करण्यात आई यशस्वी होते.
मग एक दिवशी आजी आणि नातू स्कूटरवरुन शाळेला निघतात. आपल्या धडधडणा-या छातीचे ठोके नातवाला ऐकू येऊ नयेत म्हणून आजी चेहरा हसरा करुन नातवाशी काहीतरी गमतीदार बोलण्याचा प्रयत्न करत असते. नातू आपल्याच नादात रस्त्यावरच्या गाड्या बघण्यात दंग.शाळेच्या फाटकाशी आल्यावर तर आजीला आपले पायही थरथरताहेत अशी सूक्ष्म जाणीव होते आणि घशालाही कोरड पडलीय की काय असं पुसटसं वाटायला लागतं. नातू आता फाटकापासून उलटा फिरणार, आपल्या कमरेला विळखा घालणार आणि भोकाड पसरणार या भयाने ती गळाठून जात. पण पाच मिनिटं झाली तरीही काहीच आवाज येई ना म्हटल्यावर , पोरगं पळालं की काय या विचाराने ती दचकते तर नातू तिच्याकडेच पहात असतो. तिची नजर त्याच्या नजरेला भिडताच तो म्हणातो, " कुकुली, माजं दप्तल दे ना. मी न ललता आत जानाल आहे.आज आमी भालतमाताकी जय अशं मोठ्यंदा म्हननार हाये’
पाठीवर चिमुकलं दप्तर घेऊन जाणा-या पाठमो-या नातवाकडे पहाताना आजीचे डोळे जरासे चुरचुरतात.जगरहाटीचा पहिला धडा नातवाने किती लवकर गिरवला या विचाराने ती किंचित हसते, पण परतीच्या वाटेवर ती मुकाटच असते आणि रोज पटकन संपणारी वाट आज सरता सरत नसते.

एक बालकथा

गोष्ट तशी फार जुनी नाही. अगदी अलिकडची. गेल्या साठ वर्षांपूर्वीची. आटपाट नगरातल्या एका ब्राह्मणाच्या ब्राह्मणीला तीन पुत्रांपाठी एक कन्यारत्न झालं. ते म्हणजे अस्मादिक, हे चाणाक्ष वाचकांच्या लक्षात आलं असणारच. माझी आई म्हणायची की, मी जन्मले तेव्हा माझ्या अंगात फारसं रक्त नव्हतं म्हणे. (कोण रे ते खुसू खुसू हसतय?) अगदी कमी वजनाची होते म्हणे मी. अर्थात ती सगळी कसर मी पुढे भरूऊऊऊऊऊऊऊऊऊऊन काढली ती गोष्ट वेगळी. पण हे कमी रक्त असण्याचा संबंध तिने माझे केस पांढरे असण्याशी जोडला. आणि लोकांनाही ती तसंच सांगू लागली अर्थात मलाही ते खरं वाटून मीही कोणी माझ्या केसांबद्दल विचारलं तर तसंच सांगू लागले. पण ब-याच वर्षांनंतर माझ्या लक्षात आलं की केसांच्याबाबतीत आपण आपल्या वडलांवर गेलो आहोत. म्हणजे असं की साहित्य, कला, क्रीडा यांची आवड, चार लोकात गा असं सांगितलं तर आजूबाजूच्या लोकांना पळापळ करायला लागणार नाही इतपत (आणि इतपतच) गोड गळा या गोष्टी जशा त्यांनी आपल्याला दिल्या तशीच ही भेट आपल्याला दिली आहे. त्यामुळे यात आपला काही दोष नसून ही "वंशपरंपरेने" लाभलेली विरासत आहे समजून मी निश्चिंत झाले. पण आईचं ह्रदय. त्याला कोण समजावणार? आणि तिने मनाची समजूत घातलीच तरी आजूबाजूच्या बायाबापड्या तिला थोड्याच सोडणार? "वैनी, काय तरी उपाय करा बरं का, न्हाय तर पुरीला कायमची घरात ठेवून घ्याची येळ ईल." एक सईबाईला भिववून सोडी. "क्यास पिकल्यात म्हंजी पोरीला डोकं कमीच असनार. दर वरसाला पास झाली तरी घोडं न्हालच म्हनायचं की." "तर वो, त्यात या आजकालच्या पोरी फ्याशनी कराय पायजेत. केसाला त्याल म्हनून लावाय नगं. "असं करुन आईला बिचारीला भंडावून सोडत. मग तीही आपापल्या परीने माझे पांढरे केस झाकायचे प्रयत्न करी. एका बाईने तिला सल्ला दिला की, एका विशिष्ट प्रकारची केरसुणी जाळून त्याची काळीकुट्ट राख (एरवी राख पांढरट असते, पण या जातीच्या केरसुणीची राख काळी व्हायची.) खोबरेल तेलात खलवून डोक्याला लावा. बघा, केस काळे होतात की नाही. आई बिचारी लागली कामाला. बाजारात जाऊन केरसुणी आणून ती जाळली. आणि तिने ते मलम तयार केलं. माझे काळेभोर केस बघून तिच्या चेह-यावर जो अवर्णनीय आनंद पसरला, तो आजही माझ्या डोळ्यासमोर आहे. पण खरी गंमत तर पुढेच आहे. ते मलम लावलं की मला मात्र माझं डोकं संभाळता संभाळता पुरेवाट व्हायची. कारण जरा जरी कोणाचा हात माझ्या डोक्याला लागला तरी तो काळा व्हायचा. अखेर माझ्या आरडा ओरड्याला कंटाळून तिने हा उद्योग बंद केला. कदाचित तिलाही त्यातला फोलपणा जाणवला असावा. मी साधारण नववीत असताना आमच्या घरासमोर एक मालुताई रहात होत्या. त्या एक दिवशी आईला म्हणाल्या, बाजारात एक नवीन औषध आलय. ती पावडर पाण्यात खलवून ब्रशने केसाला लावायची आणि वाळल्यावर केस धुवायचे. थोडक्यात म्हणजे तो एक डाय होता. संजिवनी बुटी सापडल्यावर हनुमानाला व्हावा तसा आनंद आईला झाला. (उपमा चुकली वाटतं, खैर, मतलब समझो) उन्हाळ्याची सुट्टी संपल्यानंतर हा डाय लावून मी शाळेत गेल्यानंतर खोटं वाटेल, पण खरं सांगते, मला पहायला शाळेतल्या मुली मधल्या सुट्टीत माझ्या वर्गाच्या दारात लोटल्या होत्या. त्यांच्या आश्चर्ययुक्त प्रश्नांना माझं (अर्थात आईने पढवलेलं) उत्तर तयार होतच. "अग, माझ्या आईचे वडील वैद्य आहेत ना, त्यांनी एक औषध शोधून काढलय ते तेल लावल्यामुळे माझे केस असे झाले." माझे आजोबा वैद्य होते आणि पंचक्रोशीत नावजलेले होते हे सत्य होतं पण त्याबरोबरच दुसरं सत्य असं होतं की ते कोकणात रहात असल्याने त्यांच्या "औषधाची" छाननी कोणीही करु शकणार नव्हतं. त्यामुळे लग्न होईपर्यंत मी आरामात "मून अन्ड स्टार" या डायने माझे केस काळे करू लागले.
पुढे मग ’गोदरेज’ माझा कायमचा डाय झाला आणि "वैनी तुमचे केस किती लांबसडक आणि काळेभोर आहेत नाही?" अशा कौतुकालाही मी पात्र ठरले. पण कालान्तराने दर महिन्याच्या महिन्याला या लपंडावाचा कंटाळा येऊ लागला. जवळजवळ पंचवीस वर्षं डाय लावल्यामुळे डोक्याची कातडी नाजुक झाली. सतत खाजू लागली. हे रंगकाम नको वाटू लागलं. पण धीर होत नव्हता. नव-याचा सल्ला घेतला. त्याला बापड्याला तरुण असतानाही केसांच्या रंगांमुळे काही फरक पडत नव्हता. आता तर त्याचं म्हणणं असं होतं की, केस तुझे, तर ते कसे असावे हे ठरवायचा अधिकार फक्त तुझा आहे. बस्स! एक साक्षात्कारच झाला मला. मनाची बंधनं गळून पडली आणि ठरवलं. अभी नहीं और कभी नहीं. ते सहा महिने म्हणजे माझ्या द्रूश्टीने नाही तरी लोकांच्या नजरेने भयंकरच गेले असणार. कारण डोक्यावर वाढून नवे आलेले पांढरे केस, डाय न केल्यामुळे झालेले तांबूस केस आणि नैसर्गिक असलेले काळे केस असे तीन रंग दिसत असल्याने मैत्रिणी कळवळून परत केस काळे करायचा सल्ला द्यायला लागल्या. पण माझा बाणेदारपणा त्यामुळे मुळीच कमी झाला नाही केसाची लांबी एकदम कमी करुन टाकली आणि त्याचं फळ मला सात -आठ महिन्यात मिळालं. सगळं डोकं पांढ-या केसांनी भरुन गेलं. पूर्वी राठ लागणा-या केसांचं रुपान्तर मऊ मऊ कापसात झालं. आणि बघणा-याच्या नजरेत खुषीची दाद मिळू लागली. लहान मुलं केसातून हात फिरवत "आजी तुझे केस किती मऊ आहेत ग," असं लाडिकपणे म्हणतात तेव्हा मी भरुन पावते, आणि माझ्या समवयस्क मैत्रिणी "किती छान दिसतात ग तुझे केस. आम्हाला पण करावेसे वाटतात पण धीर होत नाही." असं म्हणतात तेव्हा मी घेतलेल्या निर्णयाचा मला अभिमान वाटतो. खरोखर आज साठीला आलेल्या आमच्या पिढीला किती तरी बंधनांना निष्कारणच बळी पडावं लागलं. कोण जाड म्हणून, कोणाचं रुप तर कोणाचा रंग त्यांचं बालपण करपवून गेला. प्रत्येक ठिकाणी लोक काय म्हणतील ही भीती. आणि त्या द्डपणामुळे मनात नसतानाही काही गोष्टी रुढी पाळव्या लागत असत. एकदा ती बंधनं तोडली की आनंदच आनंद! आजची पिढी या दडपणाखाली वावरत नाही. मस्तपैकी केस रंगवून घेते आणि वर अभिमानाने सांगते. "आय अ‍म वर्थ इट".

बचपनके दिन

माझिया माहेरा जा असं म्हणताना माझ्या डोळ्यापुढं येते ती कोल्हापुरातली खासबाग. त्यातलं "राज अंजुमन ताज" असं नाव धारण करणारी बी. नांद्रेकर या जुन्या जमान्यातल्या एका गाजलेल्या नटाची भली मोठी वास्तू आणि एकापुढे एक अशी भली मोठी तीन मैदानं असलेला खासबागेचा परिसर. इथेच माझं लहानपण गेलं. त्या वेळी सकाळी दहा वाजेपर्यंत आणि संध्याकाळी सातनंतर रहाण्याचं ठिकाण म्हणजे घर, अशी समस्त गल्लीकर बच्चे कंपनीची धारणा असल्याने उरलेला वेळ मैदानावर धुडगुस घालण्यात जायचा. लपंडाव, लगोरी, साखळी, बशीबोल, दगड का माती, उन का सावली असे आजच्या पिढीला अगम्य असलेले खेळ खेळण्यात आमचा वेळ कसा जायचा ते कळतही नव्हतं. तीनही मैदानं सकाळ संध्याकाळ मुला मुलींनी ओसंडून वाहत असत. कोल्हापूर ही कलानगरीबरोबरच क्रीडानगरीही असल्यामुळे खेळ खेळणं ही श्वासोच्छ्वासाइतकीच सहज गोष्ट वाटायची आम्हाला. घर किंवा मैदान अशी दोनच ठिकाणं चुकल्या पिराला शोधायला उपयोगी असायची. पंचगंगा नदीवर पोहायला जाणं, हा एक आनंदाचा भाग असायचा. घरापासून चारेक किलोमीटरवर असलेल्या नदीवर चालत जायचं आणि पोहून परत चालत यायचं म्हणजे भरपूर भूक लागायची. मग आईने केलेल्या गरम गरम भाकरी, त्यावर लोण्याचा गोळा आणि खोब-याची लसूण घालून केलेली चटणी. अहाहा! मला सांगा सुख म्हणजे नक्की काय असतय, मला ते पुढच्या ताटात दिसतय अशी अवस्था व्हायची.
वेगवेगळ्या दिवसातले खेळ वेगवेगळे असायचे. श्रावणात सगळ्यांच्या बागांमध्ये फुलं, पत्री बहरून आलेली असे आणि पूजेसाठी त्यांची गरजही असे. त्यामुळे बागेतल्या निसरड्या जागा चुकवत, मधूनच झाडावरुन पडणारे भले मोठे लांबलचक केसांचे सुरवंट चुकवत फुलं, पत्री गोळा करणं हा एक आनंद सोहळाच असे. त्यावेळी बागेच्या कुंपणाला मेंदीसारखीच दिसणारी पण मोठी पानं असणारी झुडपं वापरत. त्याचं नाव माहीत नाही, पण आम्ही त्याला "मेंदा" म्हणत असू. त्याला पांढ-या रंगाची नाजूक फुलं येत. ती गोळा करून आम्ही त्याचे वेणीसारखे गुंफून गजरे करत असू आणि केसात माळत असू. शिवाय गुलबक्षी, बुच यांच्या फुलांच्या वेण्याही करायच्या असल्यामुळे ती गोळा करतानाही बराच वेळ सत्कारणी लागायचा. गुलबक्षीच्या फुलांचा आणखी एक उपयोग म्हणजे हात रंगवणे. मेंदी गोळा करा, मग एखाद्या मैत्रिणीच्या आईकडे लाडीगोडी लावून वरवंटा, पाटा मिळवा आणि त्यावर मेंदी वाटा मग हातावर मेंदीचे गोळे ठेवा. या सगळ्यात खूप वेळ आणि शक्ती जात असल्यामुळे पाच सहा वर्षाच्या वयात गुलबक्षी आमच्या मदतीला धावून येत असे. तसे आमचे खेळ सगळे पाना फुलांच्या सोबतीनेच होत. म्हणजे असं की, रस्त्याच्या कडेला, बागेच्या कडेला रान गवत, वनस्पती उगवत. त्यात एक आळूच्या पानांसारखी पानं असणारी पण आकाराने अगदी चिमुकली अशी पानं असत. ती आमच्यासाठी आळूची भाजी असे. त्यालाच केळ्यासारखी दिसणारी चिमुकली फळं लागत ती आम्ही "भाजीवाली, भाजीवाली" खेळताना विकायला ठेवत असू आणि घरच्या लोकांना ती कंपल्सरी "विकत" घ्यावी लागत.रस्त्याच्या कडेला उगवणारी भगव्या रंगाच्या फुलांची घाणेरी आणि त्याला लागणारी काळ्या रंगाची फळं. त्यांना आम्ही कांगुण्या म्हणत असू. ती गोड फळं येता जाता तोंडात टाकायला फार मजा यायची. बाभळीची पिवळीधमक फुलं कानात घालून नटताना बाभळीचे काटेही पायात घुसत. आता आठवलं की गंमत वाटते, पण आमच्या खेळातल्या बहुतेक वस्तू फुकटच्या असत, तशीच आमची औषधही फुकटचीच असत. म्हणजे खेळताना ब-याच वेळा पडायला व्हायचं आणि पडेल तो वाढेल अशीच धारणा त्या काळी असल्याने आमच्या आयाही "कुठे धडपडलात" असं आदरार्थी बहुवचन वापरुन लागलेल्या ठिकाणी हळद थापून आम्हाला परत खेळायला पिटाळत. क्वचित पाठीवर फारतर एखादी "प्रेमळ थाप" बसे. पण तेही टाळायचं असल्यास आमच्याकडे सब दुखोंकी एक दवा होती. ती म्हणजे "दगडी पाला". म्हणजे टणटणीचा पाला. त्याला पिवळ्या रंगाची फुलं येत. ती आम्ही "म्हातारे, म्हातारे, पैसा देतेस का मुंडकं उडवू" असं म्हणत टिचकीने उडवत असू. असा हा भीषण क्रूर खेळ आम्ही हसत हसत का खेळत असू हे एक कोडच वाटतं. तर हा दगडीपाला रस्त्याच्याकडेला कुठेही उगवायचा. त्यामुळे सहजच उपलब्ध असायचा. मग एखादा चपटा दगड शोधला जायचा. तो धुवून त्यावर दगडीपाला ठेवला जायचा. दुस-या दगडाने ठेचून त्याचा रस काढून तो जखमेवर पिळला जायचा. यात आम्ही ना कधी दगडीपाला धुतला ना कधी ठेचायचा दगड धुतला ना जखम ना आमचे हात. देव तारी त्याला कोण मारी हेच खरं! आणि आता दुखणा-या गुडघ्यांना बाम चोळताना हे सगळं आठवताना बरं वाटतं हेही तितकंच खरं. पण त्याचबरोबर काही प्रासंगिक औषधोपचारांनाही आम्हाला दर महिन्याला सामोरं जायला लागायचच. एक म्हणजे एरंडेल तेल पिण्याचा मासिक कार्यक्रम असायचा. ते अतिशय शुध्द स्वरुपात असल्यामुळे त्याला एक प्रकारचा भयानक वास येत असे. त्यात ते तेल. आजच्या मुलांना कल्पनाच येणार नाही त्याच्या चवीची. बरं, पोटातल्या जंत मारण्यासाठी हे पिणं आवश्यकच आहे अशी समस्त आयांची ठाम समजूत असल्याने महिन्याच्या पहिल्या रविवारी सकाळी सकाळी घराघरातून "पी लवकर. गीळ चटकन. गीळ म्हणते ना" असे दरडावणीचे आणि "नको ना ग आई" असे आर्त की काय म्हणतात तसे आवाज घुमत असत. मग दिवसभर "कोठा" साफ केल्यानंतर दुपारी गळून अंथरूणावर पडल्यानंतर थोडासा वरणभात मिळत असे. मला तर अजूनही तो एरंडेलाचा मोठा चमचा, लिंबाची फोड, लोणच्याची फोड असा सरंजाम आठवला तरी "भावना" होते. इतक्या वर्षांनंतरही! दुसरा एक अत्याचार म्हणजे उन्हाळ्याच्या दिवसात कांदे किसून डोक्यावर थापले जात आणि डोकं फडक्याने बांधून दिवसभर घरात डांबून ठेवलं जाई. किसलेल्या कांद्याचं पाणी डोळ्यात जाई. डोळ्याची प्रचंड चुरचुर होई. पण तेही चांगलच असे. कारण त्यामुळे डोळे स्वछ होतात आणि म्हातारपणी चष्मा लागत नाही "म्हणे". पण ही म्हातारपणाची लहानपणी केलेली तरतूद पुढे उपयोगी पडली नाही आणि लागायचा तेव्हा चष्मा लागला ती गोष्ट वेगळी. परत केसांना येणारा कांद्याचा वास पुढे महिनाभर डोकं उठवी (ज्याच्या डोक्यावर घातलेला असे त्याचं स्वत:चं आणि घरच्यांचं ते वेगळच.) मुलींना आणखी एका दिव्याला सामोरं जावं लागायचं ते म्हणजे केसात झालेल्या उवांचा नि:पात करणं. तेव्हा सगळ्याच मुलींचे केस लांब असत. मग पावसात भिजले म्हणून म्हणा, किंवा घामाने भिजले म्हणून म्हणा, पण केसातले "हत्ती घोडे" काढण्याचं साप्ताहिक काम असे. त्यासाठी बारीक दातांची एक फणी असे. तिने प्रथम डोक्याची सालटी काढेपर्यंत केस विंचरले जात. त्यानेही भागले नाही तर मग शिपिचंदन नावाचं एक भगव्या रंगाचं केमिकल मिळत असे. ते विषारी असे, पण उवांवर रामबाण उपाय. ते केसाला लवून आंघोळ घातली जाई. शिपिचंदन आंघोळ करताना डोळ्यात गेलं तर आंधळेपण येईल या भीतीने डोळे इतके घट्त दाबून धरले जात की काही काळापुरतं खरच आंधळेपण आल्यागत गत होई. मग पुढे लायसिल आल्यानंतर आणि छोट्या केसांची चलती झाल्यामुळे समस्त महिलावर्गाने सुटकेचा नि:श्वास टाकला.
पण या हालांबरोबरच लहानपण म्हणजे एक स्वप्नांचा देश होता. निदान साठ वर्षांपूर्वी तरी तो तसा असायचा. कारण बहुतेक वाचायची पुस्तकंही आम्हाला राक्षस, प-या अशांच्याच प्रदेशातून हिंडवून आणायची. चांदोबा हे तेव्हाचं अगदी बालप्रिय मासिक. त्यातली चित्रं दाक्षिणात्य पध्दतीची असायची.त्यातल्या गोष्टी बोधपर असल्या तरी एकंदर कल्पनेच्या जगातल्या असायच्या. त्यामुळे तेव्हा वेगवेगळ्या समजुतींचा आमच्या मनावर पगडा असायचा. त्यातली एक गोष्ट म्हणजे रस्त्यावर रेघ ओढली आणि त्यावर गाईचा पाय पडला तर आपली आई मरते. त्यामुळे खेळताना बाऊन्डरीज आखताना मैदानावरच्या मातीत काटकीने किंवा दगडाने आखलेली रेघ पुसल्याशिवाय कोणीच घरी परतत नसे. चुकून जर रेघ पुसायची राहिली तर जिवाच्या आकांताने कुण्या मैत्रिणीला सोबत घेऊन परत मैदानावर जाऊन ती रेघ पुसल्याशिवाय आम्हाला चैन पडत नसे. दुसरं म्हणजे उंब-यावर बसून शिंकलं तर मामा मरतो. अरे, काय हे? सगळे अपशकुन आपले आईकडच्या बाजूच्याच लोकांना. पण आम्ही या समजुतींना टरकून असायचो हे नक्की. चुकून जरी त्यांचं उल्लंघन आमच्या हातून झालं तर देवळात जाऊन रावणेश्वरापुढे नाक घासल्याशिवाय आमच्या जीवाला समाधान मिळत नसे. हळू हळू काळाबरोबर जगाच्या व्यवहाराची जाणीव व्हायला लागली. मनाची निरागसता कमी व्हायला लागली आणि या सगळ्या गोष्टी आठवल्या की हा असला वेडेपणा आपणच करत होतो का असं वाटायला लागलं. पण तरीही हा असला वेडेपणा आठवताना मनाला एक प्रकारचा थंडावा का मिळतो बरं? आणि अंगावरुन मोरपीस फिरवल्यागत कोवळेपणा ?

दुनिया रंगरंगीली

वेगस --- Welcome to Fabulous Las Vegas अशी पाटी आपलं स्वागत करते, तेव्हा आपल्याला तो एक जाहिरातीचा प्रकार वाटतो, पण जाहिरातीतला दावा प्रत्यक्षात आणणारी जागा म्हणजे लास वेगास. मोहमयी, what you do in Vegas remains in Vegas असा दिलासाच हे शहर, नव्हे नगरी देत असल्यामुळे या पापनगरीत येऊन पाप करण्यात लोक अहमहमिकेने सामील होतात.
एक वेगळीच दुनिया इथली रात्र आपल्यापुढे उलगडते. अशी दुनिया जी आपण केवळ सिनेमात, आणि त्यानंतर स्वप्नातच बघत असतो. इथला झगमगाट ज्या भागात आहे, त्याला strip म्हणतात. स्ट्रिप पाच साडेपाच मैलांची आहे. या जागी तुम्ही भर रस्त्यावरही कायद्याने दारु पिवू शकता, इथल्या कॅसिनोमध्ये जुगार खेळू शकता पण इथे कुठेही वेश्याव्यवसायाला कायद्याने बंदी आहे त्यासाठी तुम्हाला स्ट्रिपपासून थोडं लांब म्हणजे 60 मैलावर असलेल्या दुसऱ्या गावी जावं लागतं. स्ट्रिपवर शेकडो कॅसिनोज आहेत आणि प्रत्येक कॅसिनोमध्ये शेकडो लोक रोज रात्री पैशाची उधळण करत असतात तर त्यांच्या दिमतीला प्रत्येक कॅसिनोत हजारो लोक राबत असतात. इथल्या प्रत्येक हॉटेलला एक थीम आहे. त्यानुसार त्याची सजावट केलेली असते. Hard Rock या हॉटेलच्या बाहेर भलंमोठं गिटार दिव्यांनी चमकत असतं तर Venetian ची सजावट व्हेनिससारखी केलेली आहे. या हॉटेल्समध्ये तुम्ही राहू शकता, दरही शहरातल्या इतर हॉटेल्स इतकाच. इथे कोणत्याही हॉटेलच्या self parkingमध्ये तुम्ही गाडी ठेवू शकता आणि तेही फ़ुकट. कारण इथे पैसा मिळवण्याचं प्रमुख साधन म्हणजे कॅसिनो.इथल्या ब-याच हॉटेल्समध्ये नाटक, जादूचे प्रयोग, टॉक शोज यासाठी कायमची थिएटर्स बांधलेली आहेत. आम्ही पाहिलेल्या "का" या फ़्रेंच नाटकाचं थिएटर अखाद्या खेळाच्या स्टेडियम इतकच प्रचंड होतं. आम्ही पहिल्या दिवशी गेलो ते हॉटेल होतं बेलाजियो. एक तळं आणि त्याच्या सभोवार वेगवेगळी हॉटेल्स. पॅरिस, बेलाजियो, प्लॅनेट हॉलिवूड ही त्यातलीच काही. यातलं प्रत्येक हॉटेल प्रासादतुल्य. इथे रहाण्याची सोय असते आणि खाली जुगार खेळण्याची.तिथे अप्रतीम पोषाख केलेले स्त्री पुरुष हातात हात घलून येतात आणि कॅसिनोत शिरतात. आम्हीही "कॅसिनो म्हणजे काय रे भाऊ" म्हणत आत शिरलो तर अनेक टेबल्सवर बहुतांश म्हातारी मंडळीच खेळत होती आणि त्यातही म्हाता-या स्त्रियांचा भरणा अधिक होता. इथे १ डॉलरपासून तुम्ही खेळू शकता. आणि ते सगळ्या हॉलमध्ये मांडलेल्या टेबल्सवर. कोटींची भाषा करणारे खास आतल्या दालनात असतात आणि तिथे ऐ-यागै-यांना प्रवेश नसतो.

बेलाजियोमध्ये आम्ही गेलो तेव्हा हॅलोविन हा विषय घेऊन सजावट केली होती. मेपलची प्रचंड पानं, भोपळे, भाज्या अशा काही मांडल्या होत्या की ख-याच वाटाव्यात. एका कोप-यात प्रचंड आकाराचं रहाटगाडग्याचं चाक विहिरीतलं पाणी काढून ओतत होतं. त्या बागेतल्या दोन झाडात भुतं कोरलेली होती. आपल्याकडे झाडातून रोखून पाहणारी भुतं इतकी गोड होती की त्यांची भीती वाटण्याऐवजी त्यांनी आपल्या घरच्या बागेत रोज येऊन आपल्याला रोज दूरदेशीच्या गोष्टी सांगाव्यात असं वाटावं. एक भूत तर आम्हालाच विचारत होतं आपल्या खर्जातल्या आवाजात, " Do you want me to smile? say cheese" आणि मग हसत होतं. फ़ोटो काढायला मग झुंबड उडणार नाही तर काय?

बेलाजियोच्याबाहेरच्या तळ्यात संध्याकाळी ६ ते रात्री ८ या वेळात दर अर्ध्या तासाने आणि तिथून पुढे दर पंधरा मिनिटांनी musical fountain चा शो होतो. तो रात्री १२ वाजेपर्यंत असतो. तो पाहण्यासाठी लोक वेड्यासारखे उभे असतात. आम्हीही त्यात सामील झालो. अतिशय तोकडे कपडे घातलेल्या तरुणी म्हणजे ज्यांना बघून पाप करायला उद्युक्त व्हावच लागेल अशा, हसत खिदळत चाललेल्या होत्या. या स्ट्रिपवर तुम्ही भर रस्त्यावरही वारुणी चाखू शकता. त्यामुळे ब-याचजणींच्या हातात लहान मोठ्या सुंदर आकाराच्या बाटल्या होत्या. यामध्ये पुरुष होते तशाच स्त्रियाही होत्या. सगळे आपले एकच धुन आळवत होते, "चला जाता हूं खुषीकी धुनमें धडकते दिलके तराने लिये" पण मला मजा वाटली ती ही की यात कुठीही बिभत्सपणा किंवा छचोरपणा, टपोरीपणा नव्हता. जे काही चाललं होतं त्यातही एक नजाकत होती. सारा परस्पर खुषीचा मामला असल्याने आणि बाकीच्यांच्या नजरा तिकडे वळत नसल्याने चोरटेपणा आणि त्यातून येणारी बुभुक्षितता नव्हती. मला तर आपण गोष्टीत वाचतो त्या गंधर्वनगरीतले यक्ष, किन्नर, गंधर्व आणि अप्सरा विहरत चालल्या आहेत असंच वाटत होतं. आमच्यासारखे जे कुटुंबवत्सल लोक ’काय आहे वेगास ते बघूया तरी’ म्हणून आलेले होते, तेच त्यांच्याकडे हळूच चोरटा कटाक्ष टाकत होते.
आणि एकाएकी तळ्यातल्या पाण्यात हलके हलके तरंग उमटायला लागले. पाश्चात्य संगीताची हलकीच धुन उमटली आणि एकदम सगळं तळंच उजळून निघालं. पुढची पंधरा मिनिटं त्या तळ्यात कारंजांच्या माध्यमातून जे काही घडलं ते केवळ अवर्णनीय होतं. शेकडो कारंजी जाझच्या तालावर थिरकत होती. लवत होती. उचंबळून स्वत:ला उधळून देत होती. आणि गाणारा प्रियकर गीतातून प्रेयसीला आपण अनुभवलेल्या मधूर क्षणांची आठवण करून देत उमलवत होता. त्या कारंज्यांच्या उसळण्यातून एक प्रेमी युगुल, आपल्यातच मग्न, असं नाचत असल्याचा जो एक अनुभव येत होता, तो केवळ शब्दातीत होता. पहिलं कारंज उसळल्यावर मी कॅमेरा सरसावला आणि दुस-याच क्षणी भारावून बंद केला. ते सगळं डोळ्यात साठवण्याऐवजी निर्जीव कॅमे-यात बंदिस्त करायला माझं मन मानेना. त्यासाठी दुस-यांदा तो नजारा बघायचा होताच ना!

दुस-या दिवशी आम्ही गेलो ते हॉटेल होतं व्हेनेशियन. हॉटेलच्या कलाकुसरीकडे डोळे फ़ाडून आणि तोंड उघड टाकून बघत आम्ही आत शिरलो आणि ब्रॅंडेड वस्तूंच्या नुमाइशीतून वाट काढत पोचलो ते एकदम मोकळ्या निळ्या आकाशाखाली. त्यात कुठे कुठे पांढरे ढग आणि मंद चमकणा-या चांदण्याही होत्या. क्षणभर काहीतरी चुकतय असं वाटलं . कारण इथे ५ वाजताच अंधार पडतो. इथल्या आसमंताने पांघरलेल्या काळ्या शालीवरची हि-या माणकांची कलाकुसर बघतच आम्ही आत आलो होतो, मग इथे अजून उजेड कसा? आणि नीट निरखून पाहिलं तर जाणवलं की हे मानवनिर्मित आकाश अहे. इथे काळ थांबलेला आहे. उंच इमारतींच्याहीवर आकाशाचा आभास करणारा निळा घुमट आणि त्यावर ता-यांप्रमाणे चमकणारे दिवे. मधल्या भव्य चौकात खाण्यासाठी मांडलेली टेबल्स आणि बाजूच्या कालव्यातून तरंगत जाणा-या बोटी. इटालियन संगीत आळवणारे इटालियन पोषाख केलेले माझी. अर्थात त्या माझींच्या बेल्टला वॉकीटॉकी लावलेला होता आणि त्यावरून त्यांचं परस्परांशी आपापल्या गि-हाइकाबद्दल आणि कामाबद्दल बोलणं अर्थात इटालियनमध्ये चाललं होतं तो भाग वेगळा.
इथे आम्ही नावेतून फ़ेरी मारण्यासाठी रात्री पावणेआठ वाजता उभे राहिलो. आमचा नंबर साडेआठ वाजता लागणार असल्याबादाल आम्हाला आधीच कल्पना देण्यात आलेली होती.एका नावेत चार माणसं बसू शकतात.या चारजणात छोट्या मल्हार वय वर्षे ५ महिने याचाही समावेश असल्याने ते तिघे एका नावेत आणि आम्ही दोघे आणि मूळचं चेन्नईचं आणि सध्या बोस्टनला कामानिमित्त रहात असलेलं एक तरुण जोडपं दुस-या नावेत अशी विभागणी झाली. आम्ही ज्या नावेत बसलो होतो त्या नावाड्याने सुरवातीलाच कमरेत झुकून आम्हाला सांगूनच टाकलं की आता पुढची पंधरा मिनिटं तो आमचा मित्र आहे. आणि तात्काळ जुन्या मित्रासारख्या त्याने गप्पा मारायलाही सुरवात केली. पण ते गप्पा मारणं बहुतांशी एकतर्फ़ीच होतं. कारण मराठीने केला इटालिअयन मित्र. आमचे उच्चार त्याला आणि त्याचे उच्चार आम्हाला समजून येईपर्यंत १५ मिनिटं कधी उलटून गेली ते समजलंच नाही. आम्हाला आमच्या मित्राबद्दल एवढं मात्र कळलं की "फ़िफ़्तीन देज बॅक ही एत इंदियन फ़ूद अंन इत वॉज वेरी हॉत." अर्थात पुढचे प्रवासी ज्या कुठल्या देशातले असतील त्या देशाची माहिती त्याला असली तर तो ते त्यांना मैत्रीत सांगणार होताच. फ़क्त आमच्या या मित्राला त्याच्या नावेतले चौघे प्रवासी इंदियन आहे हे कळल्यानंतर खात्रीने वाटत होतं की "यू मस्त बी नोइंग ईचादर, बिकॉज इंदिय इज अ स्मॉल कंत्री." ज्यावर आम्ही चौघांनी जोरदार आक्षेप घेतल्याने त्याने मान्य केलं की "ही वॉज जस्त किदिंग." सगळ्याच नावांचे नावाडी उत्तम गाणारे असावेत. यात नावाडी मुलीही होत्या. कारण त्यांची गाणी संपली की नावेतले लोक हसत हसत टाळ्या वाजवत होते. त्यातले कितीजण कळून आणि कितीजण सुटकेच्या भावनेने हे कळायला मात्र वाव नव्हता. मल्हारने फ़ेरी मारताना नावेतल्या आईवडिलानाच आनंद दिला असं नाही तर बाजूला उभे राहून बघत असलेल्या लोकांकडे खिदळून बघत त्यांच्याही चेह-यावर हसू उमटवलं. त्याच्यासाठी नावाड्याने ललबाय गाइलं. आमच्या नावाड्याने बहुधा प्रेमगीत गायलं असावं. कारण एका कमी उजेड असलेल्या पुलाखाली आल्यावर त्याने विचारलं, "दोन्च्यू वॉन्त तु किस ?" तेवढं आम्हाला बरोबर कळलं. पण सध्या मल्हारचाच पापा घ्यायची सवय असल्याने गोंधळ झाला, तोपर्यंत नाव पुढे गेली होती. उतरताना मात्र पोराने हाताला धरून उतरवलन हो, आणि वर म्हणाला, "हॅव हॅपी ताईम ममा!"

याच हॉटेलात मादाम तुसा म्युझियम आहे. म्हणजे मूळ म्युझियममधले काही पुतळे इथे आणि काही न्यूयॉर्कला आलटून पालटून रहायला जातात. आम्ही प्रवेश केला तेव्हा बहुतेक सगळे आम्हाला अगम्य असलेली माणसंच होती. पण जी काही होती त्यांच्याबरोबर फ़ोटो काढून घेताना मजा आली. एका मजल्यावरून खाली जाताना निकेतकडे स्ट्रोलर असल्याने तो लिफ़्टने गेला आणि आम्ही दोघे एका अंधा-या वाकड्या जिन्याने खाली जायला निघालो. वाटेतच स्पायडरमॅन आपल्या नेहमीच्या पोजमध्ये आमची वाट बघत होता. त्याला हाय करून खाली आलो तर अंधारात एका बाजूला एक बंदिस्त खोलीकडे जायला पडदा लावलेला होता. तिथून आपण आत गेलो की आपल्याला घाबरवून किंचाळायला लावणारी, अंगावर येणारी भयानक भुतं तयार असतातच. मागच्यावेळी निकेत आणि स्वप्नील कसे घाबरले होते ते मी हसत हसत विलासला सांगत असतानाच माझी नजर एका कोप-यात गेली. डोक्यातून रक्ताची धार एक लागलेला उघडाबंब तरुण कसाबसा गलितगात्रसा भिंतीला टेकून उभा असलेला मला दिसला. ५ मिनिटांपूर्वी तो तिथे नव्हता. माझ्या मनात शंकांचं मोहोळ. कुठल्यातरी टोळीयुध्दात मार खाऊन आलेला हा तरुण इथे लपून बसलेला असावा या विचाराने मी पावलं चटकन उचलली आणि तो एकटक बघणारा तरुण एकदम हलला. माझ्या काळजाचा ठोका चुकला. ही कसली बिलामत. मरतोय आता हा पुढे आला तर या विचाराने माझी बो बो बोबडी वळली. मी पळत निकेत होता तिथे पोचले आणि त्याला सांगितलं तर तो हसायला लागला. "अग, तो तिथे याच कामाला ठेवलाय." पण यावर विलासचाही विश्वास बसेना. "अरे, डोक्यातून केवढं रक्त येतय त्याच्या" असं म्हणतच तो परत डोकावून बघायला लागला तर तिथे कोणीच नव्हतं. मग निकेतने सांगितलेलं आठवलं त्या अंधा-या बोळकांडीत पाटीच लावलेली असते म्हणे. "Don't beat the ghosts. They are humans like you." कारण घाबरलेले लोक कधीकधी अंगावर आलेल्या भुतांना हातात असेल ते फ़ेकून मारतात.पहिला भीतीचा धक्का ओसरल्यावर माझ्या मनात आलं, कोणीतरी येणार आणि मी त्याला घाबरवणार या कामासाठी अंधारात वाट बघत नुसतं बसून रहायचं हे किती कंटाळवाणं होत असेल.
स्ट्रिपवर आम्ही चार दिवस फ़िरत होतो. कारण मल्हाररावांच्या झोपण्याच्या, खाण्या पिण्याच्या वेळा आम्हाला जास्त महत्त्वाच्या वाटत होत्या. तिस-या आणि चौथ्या रात्री त्या झगझगाटाचा खरं तर कंटाळा आला. अगदी "तिथे निसर्ग म्हणजे अगदी कच-यासारखा पडलेला असतो" या धर्तीवर वैभव तिथे नुसतं कच-यासारखं पडलेलं असतं असं म्हणायची वेळ आली. पण तरीही एका हॉटेलवर मंद प्रकाशात उजळलेले ग्रीक पुतळे त्यांची सभा, हातात भाले घेऊन दक्ष असलेले रखवालदार आम्हाला त्या काळात घेऊन गेले. अखेरच्या दिवशी आम्ही मिराज हॉटेलच्याबाहेर असलेला वोल्कॅनोचा शो बघितला. तिथेही फ़ूटपाथवर लोक आधीपासूनच जागा धरून होते. मोठे मोठे खडक कौशल्याने मांडून एक छोटासा डोंगर तयार केलेला होता. त्यावरून झुळूझुळू पाणी वहात होतं. आजूबाजूला हिरवीगार झाडं होती. शो बरोबर ८ वाजता सुरु होणार होता. आणि बरोबर आठ वाजता स्फ़ोटासारखे प्रचंड मोठे आवाज यायला लागले. एकाएकी डोंगराआडून लाल पिवळा प्रकाश दिसायला लागला. आणि पुढची दहा मिनिटं हळूहळू संपूर्ण डोंगरच पेटत गेला. आकाशात उंचच उंच लाव्हा उसळायला लागला. डोंगराच्या कपारीतून पिवळ्या प्रकाशाच्या शलाका डोकावायला लागल्या. इतकच नाही तर डोंगराच्या जवळच्या परिसरात पाण्यात पिवळ्या आगीचा लोळ उसळायला लागला. लाल पिवळया प्रकाशाच्या त्या नर्तनाकडे पहात असतानाच हळूहळू आग कमी होऊ लागली. आणि पेटलेला डोंगर शांत झाला. परत झुळूझुळू पाणी वहायला लागलं. थोड्या वेळापूर्वीच्या तांडवाचा मागमूसही उरला नाही. पहिल्या दिवशी जलाचं शांतवणारं नर्तन पाहिलं तर शेवटच्या दिवशी संहाराचं आगीचं नर्तन पाहिलं. दोन्हीही खिळवून ठेवणारं.
स्ट्रिप सोडल्यास इथे बाकीच्या शहरात एक आरामदायी वातावरण आहे.इतर शहरात असतं तसच कुटुंबवत्सल. सुंदर सुंदर बंगले किंवा अपार्टमेंटस. मोठ मोठी ऑफ़िसेस. गंमत म्हणजे जागेची विपुलता असल्याने बहुतांश ऑफ़िसेस आडवी वाढलेली. रस्त्यावर फ़ुलांची सुंदर सजावट. पण वाळवंट असल्याने घनदाट झाडीचा अभाव. आम्ही गेलो त्यावेळी मंदीचा प्रभाव इथेही दिसला. ब-याच इमारतीवर "विकणे आहे" किंवा "भाड्याने देणे आहे" च्या पाट्या लटकलेल्या होत्या. कुठल्याशा कॅसिनोतले १२०० कर्मचारी काढले. कुठलासा कॅसिनो पूर्ण बंद पडला असं ऐकण्यात येत होतं.रस्त्यावर मळलेले कपडे घातलेले भकास चेह-याचे पुरुष हातात पाटी धरून चालताना दिसत होते. नोकरी गेल्यामुळे दोन मुलं आणि बायको यांना पोसू शकत नाही अशी पाटी घेऊन चालणारा भकास चेह-याचा एक तरुण अजूनही माझ्या चेह-यापुढून हलत नाही. हे शहर पर्यटनासाठी प्रसिध्द आहे. इथे या कॅसिनोत जुगार खेळून जीव रमवा आणि आम्हाला प्रचंड पैसा कमवून द्या. त्यासाठी आम्ही तुम्हाला ऐषोआराम मिळवून देऊ. एखादी थीम जुनी झाली म्हणून काही वर्षांनी संपूर्ण कॅसिनो पाडून नवीन थीम घेऊन पहिल्यापेक्षाही भव्य कॅसिनो बांधू, पण माणसांसाठी आमच्याकडे वेळ नाही. इथे जाहिरातींचे फ़लक हातात घेऊन भर उन्हात चौका चौकात माणसं उभी असलेली दिसतात. कारण कुठेही फ़लक लावून शहराच्या सौंदर्यात बाधा आणून पर्यटकांना नाराज करणं आम्हाला परवडणारं नसतं. सॅनहोसे-सॅनफ़्रान्सिस्कोमध्ये कुठल्याही मोठ्या मॉलमध्ये गेलं की लहान बाळाला पाजण्यासाठी किंवा त्याचे डायपर बदलण्यासाठी एक फ़ॅमिलीरुम असते. पण अशी रुम कुठल्याही मॅलमध्ये सोडाच पण विमानतळावरही नाही. याचं कारण असं सांगितलं जातं की १८ वर्षाखालील मुलांनी इथे येणं अपेक्षितच नाही. आणि बाळाची भूक काय तुम्ही बाटलीने भागवू शकता, जी तुम्ही कुठेही देऊ शकता. वारे वा, उध्दवा अजब तुझे सरकार. वेगासने निघताना तिथल्या अनेक आनंददायी, सुखकारक क्षणांबरोबरच ही काही प्रश्नचिन्हं माझ्या मनात उमटवली खरी! निकेत स्वानंदीचे डोळे मात्र भरून आले होते आणि डोळे पुटपुटत होते, Vegas we will be back again ! कारण त्यांच्या तिथल्या वास्तव्याला केवळ स्ट्रिपचं आकर्षण नव्हतं तर त्यांनी अनुभवलेला, आपलेपणाचा सुगंधही होता, त्यांनी मनात जपलेला, रेशमी कपड्यात ठेवलेल्या केवड्याच्या पानासारखा.

लास वेगास ---- प्रथम दर्शन !

सॅनफ़्रान्सिस्कोपासून, म्हणजे सॅनहोजेहून लास वेगास, इकडचा उच्चार वेगस, विमानाने सारं मिळून दीड तासाचं अंतर बसल्यावर बेल्ट बांधा ही घोषणा कानात शिरेपर्यंत उतरायच्यावेळचे बेल्ट बांधायची वेळ येते. विमान जसजसं खालच्या दिशेने सरकायला लागलं तसं तसे निकेत आणि स्वानंदीचे चेहरे उजळायला लागले. गेली ३ वर्षं ते वेगासलाच होते, एका सुंदर नात्याची वीण त्यांनी इथे विणली होती. म्हणजे त्यांच्या परस्पर नात्याचीच नव्हे तर मैत्रीचा एक सुंदर गोफ़ त्यांनी एथे विणला होता. अनेक मित्र , मैत्रिणी जोडल्या होत्या, अनेक सुंदर क्षण त्यांच्या डोळ्यात मला तरारलेल्या पाण्याच्या आड मला दिसले. अनेक जुन्या खुणा ते शोधत होते,नवीन बांधकामं पाहून आनंदाने त्या बांधकामाची सुरवात आठवत होते. मला मात्र जमीन जवळ येता येता एक अतिशय सुबक, आखीव रेखीव शहर दिसत होतं, मधूनच गोल्फ़ मैदानांच्या हिरव्या रंगाने सजलेलं.
गाडी विमानतळावरून बाहेर पडता पडता काहीतरी चुकल्या चुकल्यासारखं वाटायला लागलं. सगळा परिसर मोकळा मोकळा वाटत होता. मग लक्षात आलं ते हे की इथे झाडांची गर्दी नाही. सगळी पामची झाडं किंवा खुरटी झुडपं. सॅनफ़्रान्सिस्कोसारख्या हिरव्यागार परिसरातून आल्यामुळे तर हे अधिकच जाणवलं. आणि जाता जाता एकदम जाणवलं तो म्हणजे वाहनांचा वेग. सगळ्या वातावरणात एक सुशेगातपणा भरून राहिला होता, आपल्या गोव्यासारखा. रहदारी आरामात चालली होती. कोणालाच गडबड नव्हती. कारण ही एक रंगिली जागा आहे, मौजमजा करायची.सगळे ताण विसरून मदिरा आणि मदिराक्षींचा सहवास लुटायची. अर्थात इथे ही रंगीनमिजाज हवा फ़क्त पुरषांसाठीच आहे असं नाही, स्त्रियाही सगळ्या गोष्टी तितक्याच सहजतेने उपभोगू शकतात. म्हणजे पाहिलेल्या जाहिरातीत पोरी जशा आव्हान देत होत्या, तसेच तरुण पोरंही " निधड्या छातीने" उभी होती.
या सगळ्या रंगीन हवेची झुळूक विमानतळावरच येत होती. विमानतळावर आव्हानात्मक , चेतवणा-या जाहिराती रंगीत टीव्हीवर झळकत होत्या. आजूबाजूच्या गर्दीत एखादी का होईना, मदमस्त तरुणी गर्दीचं लक्ष वेधून घेत होती. माझं लक्ष मात्र वयामुळे असेल, पण विमानतळावरच दिसलेल्या तीन म्हाता-यांनी वेधून घेतलं. एक विमानतळावरच व्हिडिओ गेम्सच्या स्टॉलवर काम करत होती. दुसरा माणूस बसमध्ये काम करत होता, बॅगा वगैरे उचलून ठेवत होता.आणखी एक म्हातारी होती. तरुनपणी ते नक्कीच सुंदर दिसत असावी. पण तिचा झगझगीत मिनी स्कर्ट, उंच टाचेचे बूट, चेह-यावरचा मेकप बाजारु वाटत नसला तरी ती कुठे काम करत असेल ते सांगत होता. वाईट वाटलं मला,. तीनही व्यक्ती ६० ते ७० वर्ष वयाच्या होत्या.पोटासाठी त्यांना या वयातही काम करावं लागत होतं. कदाचित हीच या रंगीन दुनियेची काळी बाजू असावी.अर्थात वयाने पिकलेल्या माणसांनी अखेरपर्यंत काम करत राहणं हा अमेरिकन व्यक्तिस्वातंत्र्याचा एक साइड इफ़ेक्ट असावा. वयाच्या १६व्या वर्षी घर सोडून स्वतंत्र राहण्याच्या अट्टाहासापायी शिक्षण, नोकरी या रहाटगाडग्यात कितीतरीजण पिसले जात असतील दमछाक होऊन शिक्षण सोडून मिळेल ती नोकरी पटकावून जीवनाच्या प्रवाहात वहात जात असतील. मग त्यांची अखेर आणखी वेगळी कशी असणार? आपल्याकडे दारिद्र्य म्हणून आणि इथे सुबत्तेचा महापूर म्हणून पण परिणाम एकच.
हॉटेलवर जाता जाता या नगरीच्या प्रथम दर्शनाने मला थोडसं अंतर्मुख केलं खरं!

पियर ३९

या रविवारी आम्ही पियर ३९ या ठिकाणी गेलो होतो. हे शिप यार्ड आहे. त्यातल्या ३९व्या गेटकडे वेगवेगळी दुकानं , गमतीचे खेळ जादूचे प्रयोग असले प्रकार असल्याने आम्ही तिकडे गेलो. अर्थातच रविवार असल्याने पार्किंगला जागा मिळवण्यासाठी कसरत करावी लागलीच. हल्ली कोणत्याही पर्यटनस्थळाकडे असतात तशी दुकानं, ( शिंपल्यांच्या वस्तू वगैरे विकणारी, शो पिसेसची) होती. एक नुसतं मोज्यांचं एक नुसतं टोप्यांचं. माशांचे प्रकार खिलवणारी.एका दुकानात शंख शिंपल्यापासून केलेल्या वस्तू होत्या. त्यात एकावर एक अशी मोठ्यापासून लहान अशी दहा कासवं ठेवलेली होती, शंखाची. आपण पेपरवेट म्हणून ठेवतो तसे शंख एका बाजूला कापून तिथे स्प्रिंग बसवलेली होती. तिला कवडी लावून त्यावर मणी चिकटवून डोळे केले होते. आणि मोठ्या कासवावर छोटं कासव बसवलं होतं. जरा हात लावला की कासवं मान हलवायला लागायची. मोहमयी वस्तू होत्या, पण आमचा ५०चा पाढा चांगलाच पाठ असल्याने नयनसुख की काय म्हणतात ते भरपूर घेतलं.असो. एक मोत्यांचं दुकान होतं. तिथे शिंपले ठेवलेले होते( पाण्यात, एका भांड्यात). आपण चिमट्याने त्यातला एक शिंपला उचलायचाआणि वेगळ्या डिशमध्ये ठेवायचा. मग ज्याने उचलला त्याने शिंपला ठेवलेल्या डिशला हात लावायचा आणि अलोऊऊऊऊऊऊऊओहा( Aloha) असं म्हणायचं. आपल्याबरोबर तिथले लोकही म्हणतात आणि एक बाई घंटा बडवते. मग अगदी श्टाईलमध्ये ती बाई शिंपला सुरीने कापते. शिंपला उघडल्यावर आत मोती सापडला तर तो आपला. ( अर्थात pearl farming असल्याने तो सापडतोच.)मला गुलाबी छटा असलेला मिळाला आणि स्वानंदीला क्रीम कलरचा. दोन सारखे हवे असतील तर बदलून मिळतात, पण मग त्यांच्याकडच्या दागिन्यात तो बसवून घेतला तरच. अशी ती मीठी छुरी असते. पण ते ड्राम्यॅटायझेशन इतकं भारी असतं की आपण क्षणभर हवाई बेटावर जातो आणि पैसे वसूल होतात.
तिथून पुढचा गाळा मिठाचा. दिवाळीच्या रंगीत रांगोळ्यांचे ढीग ठेवल्यासारखे मिठाचे ढीग होते आणि ते वेगवेगळ्या सुगंधाचे होते ( असं त्यावरच्या पेट्यांवर लिहिलेलं होतं) हे Hand made मीठ होतं आणि ते पाण्यात टाकून ( म्हणजे टबमध्ये , बादलीत) टाकून अंगावर घेतल्यास अंग दुखत असल्यास बरं वाटतं.अंग हलकं होतं असं मला सांगितलं गेलं.. मला सगळ्याला उदबत्तीच्या दुकानात गेल्यावर एक उग्र वास येतो तसा येत होता. मग आम्ही तिथून एक बाटली विकत घेतली आणि अपल्याला हव्या त्या रंगाचं मीठ त्यात भरलं. त्या माणसाने बूच लावून " कसं गंडिवलं " असं मनातल्या मनात म्हणत बाटली दिली. पण अशा ठिकाणी आपण गंडण्याची मजा लुटायला तर जात असतो.
सगळी दुकानं पालथी घालत आम्ही टोकाला पोचलो. तिथून समुद्र पाऊलभर अंतरावर होता. अथांग पसरलेला समुद्र, त्यावरून जाणा-या बोटी, फ़ेरी बोट्स मधूनच डोकं वर काढून सुळकांडी मारणारे सी लायन्स, तरंगणारी छोटी बदकं, आकाशातून पंख पसरून उडत असतानाच पाण्यात सूर मारणारे पक्षी आणि आजूबाजूला असणारी गर्दी. अशा ठिकाणी आपल्याला समुद्र जिवलगासारखा भेटत नाही. लग्नसमारंभात भेटलेल्या बालमैत्रिणीसारखा वाटतो . भेट तर होते पण पोटभर गप्पा होत नाहीत.
याठिकाणी सी लायन्सच्या झुंडी बघायला मिळाल्या.तिथे सी लायन्सचं अभयारण्य आहे. म्हणजे त्यांच्याबद्दल माहिती दिली जाते.त्यांचं संवर्धन केलं जाते. कदाचित एक एकटे भेटले असते तर मजा वाटते पण ते समुद्रात स्टॅंडवर पसरलेले मासाचे लडदू आणि त्यांचा तो आवाज, वास. ५ मिनिटातच तिथून निघाले मी.
एवढं सगळं होईतो ५ वाजून अंधार पडला होता. समुद्रकिनारी येऊन परमेश्वराच्या आद्य अवताराला भेटल्याशिवाय निघणं शक्यच नव्हतं. तिथे एक हॉटेल होतं. त्याचं नाव बुब्बा गम्प्स. Forest Gump नावाच्या सिनेमावरून प्रेरणा घेऊन Bubba Gump shrimps नावाची हॉटेल्सची चेन अमेरिकेत प्रसिध्द आहे. आम्ही गेलेल्या हॉटेलमध्ये त्या सिनेमासारखंच वातावरण निर्माण केलेलं होतं. Tom Hanks या सिनेमाचा हिरो आहे .त्याचं सिनेमातलं नाव Forest Gump. तो डोक्याने अधू असतो आणि ज्या गोष्टी करतो त्यात प्रथम स्थानावर असतो. मी हा सिनेमा निकेतबरोबर टी.व्ही वर पुण्यात बघितला होता, खूप वर्षांपूर्वी. माझ्या मते या सिनेमात त्यांनी कमर्शियल सिनेमाच्या हिरोची खिल्ली उडवली आहे. त्या सिनेमातले प्रसंग, वाक्य हॉटेलात लावलेले आहेत. टेबलावर त्या सिनेमात वापरलेल्या वस्तूंसारख्या वस्तू ठेवलेल्या आहेत. आमच्या टेबलावर टेबल टेनिसच्या रॅकेटस साखळीने बांधून ठेवलेल्या होत्याआणि त्यावर ड्रिंक्सचं मेन्यु कार्ड होतं. त्या सिनेमात हिरो टे. टे. खेळतो. आम्ही आत गेल्यावर रिसेप्शनिस्टने निकेतला एका रिकाम्या टेबलाकडे बोट दाखवून साम्गितलं, "Run Forest to that point".सिनेमातला फ़ॉरेस्ट हा नायक पळण्याच्या शर्यतीत पळतही असतो आणि पहिला येतो. आमची वेट्रेस मागवलेले खाद्यपदार्थ ( म्हणजे वेगवेगळ्या प्रकाराने तळलेली कोलंबी) येईपर्यंत निकेतशी त्या सिनेमातल्या माहितीवरून क्विझ खेळत होती. अगदी हसतमुख होती. कुठे वेटर्स आलेल्यांशी चेष्टामस्करी करत होते. कुठे वाढदिवस असलेल्या मुलीसाठी गाणी म्हणत होते. एकंदर तिथे बहुतेक तरुण मंडळी होती आणि मस्त गप्पा गोष्टी करत होती. मस्त महोल तयार झाला होता. सगळं हॉटेल लाकडी , वेगवेगळ्या, पातळ्यांवर टेबल्स मांडलेली होती. काचेच्या खिडक्या त्यातून दिसणारा समुद्र, आणि लांबवर गेलेली ब्रिजवरची दिव्यांची माळ आणि चमचमणारे सॅनफ़्रॅन्सिस्कोचे दिवे. आणखी एक तरल संध्याकाळ. लक्षात रहावी अशी!

मिस्ट्री स्पॉट

पुन्हा एकदा बिग बेसिनचा रस्ता. झाडीने आच्छादलेला, मधून मधून सूर्यप्रकाशाला अटकाव करणारा. शांततेची दुलई पांघरलेला. वळणा वळणाचा. पण यावेळी फरक एवढाच होता की आठ मैल हेअरपिन नव्हती तर अडीच मैलावर एका मस्त वळणानंतर आम्ही मिस्ट्री स्पॉटच्या रस्त्याला लागलो. मी आणि विलासने मारे स्वेटर वगैरे घातले होते, पण लहान लहान मुलं आणि त्यांचे मोठे मोठे आई वडील छोट्या छोट्या कपड्यात होते.
मिस्ट्री स्पॉट हा सॅंताक्रुजजवळच्या रेडवुडचा एक भाग आहे. त्यामुळे निकेतच्या घरापासून तीन तासात आम्ही तिथे जाऊन , पाहून आणि खाऊन परतलो.हे अमेरिकन लोक व्यापारात किंवा प्रेझेंटेशनमध्ये एकदम माहीर. आत प्रवेश करण्याचा आणि बाहेर पडण्याचा रस्ता दुभागला होता मोठ्या झाडांनी. त्यामुळे गाडीचं लायसन्स काढताना आठचा आकडा काढताना कसं वाटत असेल ते कळलं. ( मला गाडी चालवायला येत नसल्यामुळे लायसन्सचा प्रश्नच नाही.)आत प्रवेश केल्यावर गाड्या लावायला प्रशस्त जागा. आणि एका झाडाच्या बुंध्यावरच तिकिट खिडकी, कॅंटीन, रेस्टरूम या सर्वांची जागा बाणांनी दाखवली होती. आम्ही तिकीट काढून वाट बघत बसलो. आमची १७ वी टूर होती. तेव्हा दुपारचा १ वाजला होता आणि संध्याकाळपर्यंत हे चालू रहाणार होतं.आम्ही जिथे बसलो होतो तिथे इतकी सुंदर फुलं बघायला मिळाली! दोन रंगातली ती नाजूक फुलं बघेपर्यंत आमच्या टूरची घोषणा झाली. निकेत बरोबर असल्याचा फायदा व्हायचा तो असा. कारण आमच्या पिढीतले आई बाप आईच्या भाषेत शिकलेले असल्यामुळे अमेरिकन उच्चारातलं इंग्लिश आमच्या हिंग्लीश कानांना समजेपर्यंत निम्मी टूर संपली असती.सगळा घोळका जमल्यावर आमच्या गाईड पोरीने जमिनीची लेव्हल दाखवणारी पट्टी काढून जमिनीवर ठेवून जमीन लेव्हलमध्ये असल्याचं दाखवलं आणि तिथे दोन सारख्या उंचीच्या व्यक्तींना उभं केलं. त्या म्हणजे मी आणि दुसरी एक भारतीय बाई ( आणि ती चक्क मराठी बोलणारी निघाली).मग आम्ही जागा बदलली तर बघ्यांना आमच्या उंचीत फरक भासला . त्यावर ती मुलगी म्हणाली की म्हणून पट्टीच्या या बाजूला उभं रहाण्याचे ५ डॉलर्स आहेत. ( लोक हसले म्हणून मी लेकाला कारण विचारलं तर त्याने सांगितलं.मलाआपल्याला समजलं नाही म्हणून त्यात लाजण्यासारखं काही वाटलं नाही. कारण थोड्या वेळाने त्या मुलीने दोन वेगवेगळ्या उंचीच्या व्यक्तींना बोलावलं तेव्हा माझ्या मागचा माणूस ( तोही भारतीय होता साऊथकडचा) आपल्या बायकोला सांगत होता की वेगवेगवेगळ्या वयाची माणसं बोलावताहेत म्हणून आणि त्याच्या मुलाने गडबडीने त्याला दुरुस्त केलं आप्पा, not age, heightम्हणून. म्हणजे त्यालाही इंग्लीश येत होतच की. तेव्हा होता है, उसमे क्या. मी तर अशा ठिकाणी आपलं वय ५ वर्षं आहे असं मानूनच जाते आणि मस्त एन्जॉय करते.उगीच आमचे केस काय उन्हाने पांढरे झालेत का? असं म्हणण्यात काय अर्थ आहे? उच्चाराच्या बाबतीत तर मी लग्न कोल्हापूरहून होऊन नगर जिल्ह्यात गेल्यानंतर आमचा घरगडी जे काही बोलायचा ते कळायला मला दोन महिने लागले होते. तो म्हणायचा, " मी वजेवजे उजुक जाऊन येतो. ( मी हळूहळू परत जाऊन येतो). मी आपली , बावळटासारखं तोंड करून सासूबाईंकडे बघायची.
वळणावळणाच्या रस्त्याने आम्ही वर गेलो. पाय भरून आले पण मजा वाटत होती. कारण वातावरण निर्मिती मस्त केली होती. वर एक लाकडाचं तिरकं घर होतं. आत आपण सरळ चालूच शकत नाही.सगळे आपले बुध्दीबळातल्या उंटाची चाल चालतात. घरात नकली जळमटं करून घर भुताटकीचं करण्याचा प्रयत्न केला होता.त्या ठिकाणी सरळ ठेवलेल्या फळीवरून चेंडू एका बाजूला घरंगळतो, पाणीही उतार असल्यासारखं एका बाजूला सांडतं. लोखंडाचा टांगलेला गोळा एका बाजूलाच ढकलता येतो.घराबाहेर एका ओंडक्यावर वेगवेगळ्या उंचीची माणसं जागा बदलली की एकाच उंचीची किंवा उंच माणूस बुटका आणि बुटका माणूस उंच दिसतो.( तिथल्या झाडांनाही एकाच बाजूला फांद्या होत्या.)लहान मुलं जास्त एन्जॉय करत होती. तरुण मुलं माफक हसत मजा लुटत होती. आमच्या पिढीची माणसं, जी थोडीच होती, ती, नको रे बाबा डोकं गरगरेल, पडलं तर हाड मोडेल या भीतीने भिंतीला धरून धरून काठावरून मजा लुटत होती.डोकं गरगरलं हे खरं, पण पडायला काही झालं नाही. कारण हात धरून संभाळून नेणारा होता ना बरोबर.
घरी आल्यानंतर नेटवर या चमत्काराबद्दल वाचायला सुरवात केली तर आपण गंडलो की काय असं वाटावं इतक्या टोकाची मतं वाचायला मिळाली. कोणी म्हणे ही सगळी धूळफेक आहे. टेकडीवर घर असल्यामुळे घरच तिरकं बांधलय. कोणी शास्त्रीय उदाहरणं देऊन त्यातला फोलपणा सिध्द केलेला होता तर कोणी आपला अनुभव सांगून त्याचं समर्थन केलं होतं. मला इतकच वा्टतं होतं की ५ डॉलरमध्ये परत लहान होऊन जादूई नगरीत जायला मिळत असेल तर काय हरकत आहे?